Τα μυστήρια του κόσμου μέσα από τα παραμύθια

Γράφει η Θάλεια Καραμολέγκου | Αυγή, Βιβλίο
Τρίτη 20 Δεκεμβρίου 2011 »»

Το παραμύθι, ο θεμέλιος λίθος οποιασδήποτε ιστορίας. Με προφορικότητα λαϊκή και αλληγορία αρχαϊκή. Μια επινόηση καθάρια, που θέλει να εξομολογηθεί σε ένα παιδί. Η αλληγορία που συμπυκνώνεται ως αξιωματική αρχή. Το παραμύθι, ένα όμορφο αγκάθι για όσους επιμένουν να ονειρεύονται ακόμη. Το παραμύθι για τα παιδιά και η παραμυθία του για όλους εμάς τους μεγάλους. Μέρες που έρχονται, αλιεύουμε παραμύθια από τα ράφια των βιβλιοπωλείων, ως αντίδωρο στο χαμόγελο που μας προσφέρουν τα παιδιά και ως αντίδοτο στην ομίχλη, που μπαίνει από παντού στο σπίτι.

Δημήτρης Προύσαλης
«Τα παραμύθια των παραμυθάδων»
(εκδ. Απόπειρα, σελ.: 286, τιμή: 14,90 ευρώ)

Ιστορίες Ανατολής στην αρχαία Ελλάδα

Ο Αριστοφάνης στους Αχαρνείς φαίνεται να δανείζεται στοιχεία
από τους θρύλους του Φιρντούσι

Γράφει ο Δανιήλ Ι. Ιακώβ | Καθημερινή,
Tρίτη 28 Iουνίου 2011 »»

Ιω. Μ. Κωνσταντάκος, «Θρύλοι και παραμύθια για τη χώρα του χρυσού. Αρχαιολογία ενός παραμυθιακού μοτίβου», Αθήνα: στιγμή 2011, σ. 344 (με εκτενή αγγλική περίληψη).

ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Σύμφωνα με τον αρχαιοελληνικό μύθο, τα αντικείμενα του θεϊκού κόσμου ήταν κατασκευασμένα από χρυσάφι. Στον Πίνδαρο, για παράδειγμα, απαντούν η χρυσή λύρα του Απόλλωνα, το χρυσό άρμα που χαρίζει ο Ποσειδώνας στον Πέλοπα και ο χρυσός γαμήλιος θάλαμος, όπου ο Απόλλωνας σμίγει με την Κυρήνη. Το συμπέρασμα είναι προφανές: το χρυσάφι είναι σπάνιο πολύτιμο μέταλλο, γι’ αυτό και η κατοχή του ανήκει στις υπερκόσμιες δυνάμεις. Για να το διατυπώσουμε με ψυχολογικούς όρους: το όνειρο των Ελλήνων για οικονομική ευμάρεια προβάλλεται στην υπερβατική σφαίρα ή, στην καλύτερη περίπτωση, σε παραδείσιες χώρες του θρύλου, όπου το χρυσάφι δεν είναι απλώς προσιτό, αλλά ρέει σε τέτοια ποσότητα, ώστε να καταλήξει αντικείμενο περιφρόνησης. Στις χώρες αυτές, εκτός από το χρυσάφι, αφθονούν το ασήμι και τα πετράδια όπως διαμάντια, σμαράγδια κτλ., υλικά από τα οποία συνίστανται όχι μόνο τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης αλλά και ολόκληρα βουνά. Ωστόσο, το χρυσάφι ενίοτε φρουρείται από επικίνδυνα όντα που απειλούν τη ζωή των χρυσοθήρων. Ο ιστορικός Κτησίας μάς πληροφορεί ότι στα χρυσοφόρα βουνά της Ινδίας ενδημούν σαρκοβόροι γρύπες που εμποδίζουν τη συλλογή του χρυσαφιού και εξαναγκάζουν τους ανθρώπους σε ριψοκίνδυνες νυχτερινές εξορμήσεις. Ο Ηρόδοτος, εξάλλου, αναφέρει μια έρημο με χρυσή άμμο που τη φυλάσσουν γιγαντιαία μυρμήγκια. Οι άνθρωποι εκμεταλλεύονται την εκδήλωση υψηλών θερμοκρασιών, οπότε τα μυρμήγκια αναζητούν δροσιά μέσα στη γη, και τότε, υπό αντίξοες συνθήκες, επιχειρούν τη συγκέντρωση της πολύτιμης άμμου. Η εκδοχή της φρούρησης δεν προκαλεί έκπληξη, αν αναλογιστούμε ανάλογες περιπτώσεις από τον αρχαιοελληνικό μύθο όπως τον ακοίμητο δράκοντα που προστάτευε το χρυσόμαλλο δέρας. Ο συνδυασμός χρυσού και μυρμηγκιών φυλάκων επανέρχεται στον ιστορικό Μεγασθένη, ο οποίος αντλεί την παράδοση, κατά πάσα πιθανότητα, από την Ινδία.

Σταυρούλα Γ. Τσούπρου • Παραδόσεις, μύθοι, θρύλοι και τα ηπειρώτικα παραμύθια

Γράφει η Σταυρούλα Γ. Τσούπρου | «Βιβλιοθήκη», Ελευθεροτυπία
Σάββατο 5 Μαρτίου 2011 »»
 
«Οι κοσμογονικές μεταβολές στην ιστορία του ανθρώπου, που πραγματοποιήθηκαν στους δύο τελευταίους αιώνες [...], σάρωσαν και τον ολότελα αφελή, όσο και χαριτωμένο [...] τρόπο, με τον οποίο εκφραζόταν η μεταφυσική ανάγκη του ανθρώπου [μέσω του παραμυθιού]. Αλλά αυτή η ανάγκη δεν ήταν μόνο θέμα μορφής. Ηταν και θέμα ουσίας. Η μορφή άλλαξε, στο βάθος η ανάγκη έμεινε η ίδια. Νέα είδη διηγήσεων εμφανίστηκαν, με τις οποίες ο άνθρωπος ζει τη γοητευτική ψευδαίσθηση της ελευθερίας του από τα δεσμά της ύλης. [...] Ο άνθρωπος και σήμερα παραμένει, όπως θα έλεγε ο Πλάτων, "μυθοποιός"». (Μιχαήλ Γ. Μερακλή, Τα Παραμύθια μας, Εντός, 2001)

Η Μικρά Ασία δεν σταματά τα χωρατά στο πανηγύρι

Γράφει η Ελένη Σαραντίτη | «Βιβλιοθήκη», Ελευθεροτυπία,
Σάββατο 22 Ιανουαρίου 2011 »»

Νασρεντίν Χότζας
Ιστορίες και χωρατά από τη Μικρά Ασία και τον ελλαδικό χώρο
Σειρά: Λαϊκός Πολιτισμός της Ανατολής,
μτφρ.: από τα τουρκικά-διασκευή: Φαρούκ Τουντζάι,
απόδοση στα ελληνικά: Μαρία Σκιαδαρέση,
φιλολογική επιμέλεια: Λουκία Στέφου,
εικόνες: Μάρια Μπαχά,
εκδόσεις Κέντρο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμού,
σ. 189, ευρώ 15

«Οι νεότεροι», διαβάζουμε στο σημείωμα των δημιουργών της έκδοσης, «να καταλάβουν πως υπάρχει κι ένα άλλο χιούμορ που, εκτός από διασκέδαση, προσφέρει και στοχασμό».

Δεν είναι πολύ μακρινή η εποχή που τα επαρχιακά πρακτορεία Τύπου δεν σταματούσαν να πωλούν εκείνα τα υπέροχα φυλλάδια με τις ιστορίες του Νασρεντίν. Ανάρπαστα γίνονταν. Τιμή προσιτή, γλώσσα ενίοτε σκαμπρόζικη, εικόνες πολύχρωμες, ιστοριούλες σύντομες και απολύτως κατανοητές, με έναν κεντρικό ήρωα που προσομοίαζε με εμάς. Δεν είναι μακρινή η εποχή, βεβαίως, είναι όμως τόσο διαφορετική, και πώς να μιλήσεις τώρα πια στους νέους μας για τον ανατολίτη φιλόσοφο, τον προικισμένο με το μεγάλο προσόν της εγκαρτέρησης και της υπομονής, τον ετοιμόλογο, που η γλώσσα του «κόκαλα δεν είχε και κόκαλα τσάκιζε», αν έπρεπε να την αφήσει ελεύθερη. Αν και προτιμούσε να δείχνει απλοϊκός. Εάν φυσικά ήταν ένα μόνον πρόσωπο αυτός ο δημοφιλής ήρωας τόσων ανεκδότων, μύθων, παροιμιών ή απλώς ήταν η προσφορά και η σφραγίδα, το απόσταγμα δηλαδή της σοφίας και των εμπειριών ζωής κάθε λαού που κατοικούσε στην Καππαδοκία του 13ου αιώνα. Τούρκοι, Αρμένιοι, Ελληνες, Εβραίοι, ακόμη και ταξιδιώτες από χώρες μακρινές, εξωτικές, εμπορευόμενοι, στρατιωτικοί, εξερευνητές, άνθρωποι της περιπέτειας και κυνηγοί του αγνώστου ζούσαν την κοινή -τότε- καθημερινότητά τους. Αλλά η καθημερινότητα θέλει και τον λόγο, λαχταρά και τον μύθο, ζητεί και την ευθυμία ώς και την υπόσχεση της καλυτέρευσης. Και ποια η χαρά και η ανακούφιση όταν οι άνθρωποι, όποιο και αν είναι το γένος και η καταγωγή τους, διαπιστώνουν ότι όλοι -ή σχεδόν όλοι- τα ίδια έχουν να πουν και να ζήσουν και παρόμοιες μνήμες διαφυλάσσουν. Οπως λ.χ. έγινε με τις ιστορίες του Νασρεντίν.

Τα αθέατα ζώα και ερπετά «μιλούν» για τη συμμετοχή τους στα παραμύθια

Γράφει η Σταυρούλα Γ. Τσούπρου | Ελευθροτυπία,
Βιβλιοθήκη, Σάββατο 20 Νοεμβρίου 2010

Λίλη Λαμπρέλλη • Λόγος εύθραυστος κι αθάνατος: Προσέγγιση στην τέχνη της αφήγησης και στην αθέατη πλευρά των μαγικών παραμυθιών
εκδόσεις Πατάκη, σ. 205, ευρώ 12,02

Δεν θα έκανε λάθος να έλεγε κανείς ότι αυτό το «θεωρητικό» βιβλίο της Λίλης Λαμπρέλλη βρίσκει την, κατά μία έννοια, πρακτική εφαρμογή του στο παραμύθι της Το κρυμμένο νερό (Πατάκης, 2010), ένα παραμύθι γνήσιο, μαγικό ως προς την υπερφυσική αύρα του, αλλά και ως προς το βασικό σχήμα του, πικρό αλλά και παρήγορο ως προς το νόημά του, βαθύ ως προς την απήχησή του, ποιητικό ως προς το ύφος του, διαχρονικό ως προς την αξία του. Είναι πράγματι σαν να ακούμε εδώ τη ζεστή φωνή της αφηγήτριας - παραμυθούς (διότι αυτή είναι η ιδιότητα της Λίλης Λαμπρέλλη στην αληθινή ζωή — στην άλλη εργάζεται ως μεταφράστρια στην Ευρωπαϊκή Ένωση) να μας μιλά και να μας βυθίζει σ' εκείνον τον παλιό καιρό, τότε που στον πλανήτη του νερού έπεσε μεγάλη ξηρασία, τότε που χρειάστηκε να φιλιώσουν ένα παιδί κι ένα φίδι, να ακούσουν την ιστορία μιας κουκουβάγιας και να μερώσουν, μετά, τις νεράιδες, για να ξεχάσει τον φόβο και τον θυμό του το νερό και να ξαναευλογήσει τους ανθρώπους. Αρμονικά ταιριασμένη με το παραμύθι είναι και η εικονογράφησή του από την ταλαντούχα και πολυβραβευμένη Φωτεινή Στεφανίδη, που μας χαρίζει ζωγραφιές άλλοτε φτιαγμένες σαν πάνω σε βράχους προϊστορικούς, άλλοτε ενυδατωμένες σαν από φρέσκια μπογιά, αλλά πάντοτε σαν αντλημένες από τα βάθη της ψυχής μας.

Ελληνόφωνα παραμύθια από την Κάτω Ιταλία • Παρουσίαση στο Λέξημα

γράφει ο Μπάμπης Δερμιτζάκης | Λέξημα (Λογοτεχνικό περιοδικό & Πύλη)

Παραμύθια από την Κάτω Ιταλία, κάποια μάλιστα και με τη φωνητική τους απόδοση, παρουσιάζονται στον τόμο αυτό, μαζί με μια ιδιαίτερα κατατοπιστική εισαγωγή.

Τελευταίο καταφύγιο της προφορικότητας δεν είναι τα ανέκδοτα, που μπορεί μεν να διακινούνται «προφορικά» μέσα στην παρέα, όμως διακινούνται επίσης, σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό, μέσω του διαδικτύου. Είναι τα παραμύθια.
Και το τελευταίο καταφύγιο των παραμυθιών; Αν πούμε ότι είναι τα παιδιά, πολλοί θα κάνουν μια γκριμάτσα έκπληξης: καλά, τα παιδιά δεν ήταν πάντα οι μόνοι αποδέκτες των παραμυθιών;
Δεν ήταν. Παλιά αποδέκτες των παραμυθιών ήταν και οι μεγάλοι.
Περισσότερα στο Λέξημα »»